Viminacijum – antički grad na obali Dunava, u blizni Kostolca i termoelektrane TE-KO svedoči o izvanrednim vojnim kampanjama Rimskog carstva na početku nove ere. Na važnom strategijskom mestu na vojnom putu Via militaris, Viminacijum je osnovan kao vojni logor (castrum), za odbranu granica Rimskog carstva od neprijatelja, pre svega Huna i Dačana. Nakon izgradnje utvrđenog vojnog logora od strane dve rimske legije – VII Klaudijeve (legio VII Claudia pia fidelis) i IV Flavijeve legije (IV Flavia felix), formiran je i utvrđeni grad, akvadukt, terme, severna kapija (Porta praetoria), amfiteatar, carski mauzolej sa grobnicama.
Upravo ovi nalazi čine 4% celokupnog grada sa predgrađem koji su do sada iskopani, naučno obrađeni, zaštićeni i čine Arheološko nalazište Viminacijum koje je otvoreno za posetioce tokom cele godine.
I dok iz pravca termoelektane Kostolac prilazite nalazištu, sve vreme prolazite preko za sada još neistraženih delova nekadašnjeg glavnog grada Gornje Mezije, još uvek prekriveni obradivim površinama sadašnjih stanovnika lokalnih sela (današnji atari sela Stari Kostolac i Drmno, koji se nalaze na 3 km od Kostolca i oko 100 km jugoistočno od Beograda).U pitanju je površina veća od 450 hektara šire gradske i 220 hektara uže gradske teritorije. Prema veličini izgrađenog akvadukta koji se snabdevao čistom izvorskom vodom sa Homoljskih planina, arheolozi smatraju da je broj stanovnika grada prelazio 30.000.
Ovo nalazište je jedno od retkih antičkih naselja koje je osnovano u I veku, a trajalo je svega do polovine V veka, kada je nestalo zbog prodora, pljačkanja i pustošenja Huna 441. godine. Nikada kasnije u našoj istoriji Viminacijum nije ponovo naseljavan ili oživljavan, što svedoče tek prva sistematska istraživanja osnivača arheologije M. Valtrovića i M. Vasića tokom XIX veka. Međutim i tokom XVIII pa i do današnjih dana, svedoci smo devastiranih delova grada Viminacijuma, pljačkanja grobnica i pokretnog kulturnog blaga.
Grad Viminacijum, dobio je ime po latinskom nazivu drveta, vrbi koja je rasla uz Dunav, a smešten je u stišku ravnicu, podno današnjih njiva i seoskih puteva, na teritoriji nekadašnjeg keltskog plemena Skordiska. Da li je dovoljno posetiti Viminacijum i videti 4% nekadašnje prestonice?
Svakako da da, jer tek u obilasku antičkog grada bićete uvereni u red i veličinu kolonije Viminacijum – prestonice Gornje Mezije i kovnice novca, mesto boravka imperatora, vojnih legija, zanatlija, trgovaca, lekara, umetnika. To je bilo mesto verske tolerancije na kome su pagani i hrišćani živeli zajedno, čak su i zajedno sahranjivani u memorijama, nekropolama i mauzoleju. Nakon Milanskog edikta, na početku IV veka, Viminacijum postaje i značajno episkopsko sedište.
Da je Viminacijum bio važno strategijsko i vojno utvrđenje na Dunavu ukazuje i sačuvana predstava Viminacijuma na reljefu Trajanovog stuba u Rimu (113. godina) – prikaz Trajanovog pohoda u rat protiv Dakije, sa prikazom vojske, bogom Danubiusom, zidinama grada, amfiteatrom i delom akvadukta.
Gotovo da nije bilo rimskog imperatora koji nije prošao kroz Viminacijum ili u njemu boravio duže ili kraće vreme. Od poseta rimskih imperatora svakako treba pomenuti boravak Hadrijana koji na Viminacijumu dva puta organizuje lov. U dva maha ga je posetio rimski imperator Septimije Sever, a kasnije su u njemu boravili i drugi imperatori: Gordijan III, Filip Arabljanin, Trebonije Gal, Hostilijan, Dioklecijan, Konstantin Veliki, Konstancije I i Julijan, a Gracijan je bio poslednji imperator koji je posetio Viminacijum.
O veličini nekadašnjeg Viminacijuma kao vojnom, administrativnom, zanatskom centru pre svega svedoči Carski mauzolej (20×20 metara), u kome su prema pretpostavci arheologa, sahranjeni Hostilijan i njegova majka Herenija Etruscila, koji su u Viminacijum došli iz Rima da preuzmu vlast nakon smrti Trajana Decija i njegovog starijeg sina. Smatra se da su i majka i sin umrli od kuge, ili pak da je protiv njih skovana zavera, te da su ubijeni.
U sklopu Carskog mauzoleja mogu se videti izvanredni primerci tri fresko-grobnice, jedna pored druge, paganske i hrišćanske, datovane u sredinu IV veka. Najznačajnija je grobnica Viminacijumske Mona Lize – mlade neudate devojke, visokog staleža, koja je prema ostacima skeleta iz ove grobnice u trenutku smrti bila nepokretna od kukova nadole, te je i na fresci predstavljena dopojasno. Kao pandan njenom liku predstavljen je Sluga prinosilac koji prinosi žrtvu u vidu dva hleba kako bi njena duša prešla u zagrobni život. Neki istraživači smatraju da je u pitanju sam slikar koji je sebe naslikao u ulozi sluge. Na podužnim zidovima grobnice naslikani su paunovi – simbol Rajskih ptica. U druge dve grobnice nalaze se freske Hristovog monograma, scene lova i paunova oko kantarosa. Na do sada 14.000 iskopanih grobova otkriveno je ukupno 28 fresko-grobnica.
Viminacijumske terme su svakako bile deo javnog gradskog prostora, u kojima se osim o brizi prema telu raspravljalo o važnim javnim delatnostima. One se sastoje od 5 konhi od kojih su 4 u funkciji tepidarijuma (bazeni sa toplom vodom) dok je peta konha predstavljala frigidarijum (bazen sa hladnom vodom). Ostaci fresko-maltera ukazuju da su terme bile raskošne. Pod starijih termi koji se nalazio na stubićima od opeka bio je prekriven mozaikom, a veliki broj žižaka ukazuje na činjenicu da su terme korišćene i noću.
Prvobitni amfiteatar, izgrađen početkom II veka, bio je od drveta. Kasnije je izgrađen novi od kamena i drveta. Ovaj objekat, dimenzija 84 x 74 m, predstavlja tipičan primer provincijalnog amfiteatra, koji se podiže uz vojna utvrđenja u pograničnim provincijama evropskog dela Carstva. U njemu se i danas održavaju veliki koncerti, kakvo je bilo izvođenje Verdijeve opere Aida povodom obeležavanja 17 vekova Milanskog edikta.
Domvs Scientiarvm jeste mesto koje nudi pregršt mogućnosti savremenom posetiocu lokaliteta. Naučni centar izgrađen 2010. godine u formi rimske vile rustike u koji su smešteni muzej, depoi i sale, laboratorije, kao i prostorije za smeštaj posetilaca i individualni rad istraživača. Tu su i biblioteka sa čitaonicom, dokumentacioni centar, kuhinja sa trpezarijom, replika rimskih termi.
Poseban ugođaj nude taverna i suvenirnica, ali i šetnja do Mamut parka, koja vas vodi u vreme praistorije ovog podneblja. Originalni i u celosti sačuvan skelet mamutice Vike (mammuthus trogontherii) zajedno sa dečjim Mamut parkom nudi na Arheološkom lokalitetu Viminacijum celodnevni program.
Inkluzivni pristup Arheološkog lokaliteta Viminacijum nudi vam bezbroj mogućnosti da doživite nekadašnji sjaj glavnog grada rimske provincije Gornje Mezije, da šetate mračnim podzemnim svetom paganskih i hrišćanskih grobnica, upoznate se sa najnovijim tehnologijama zaštitite in situ arheoloških lokaliteta, čujete priču o najnovijoj DNK tehnologiji i saznate i po koju detektivsku priču o zaverama, ubistvima i borbi za tron. I ne zaboravite, iz Beograda možete do Viminacijuma stići brodom, kao nekada.
piše: Julija Bašić
