piše: Đorđe Petrović
U ovomesečenom tekstu pozabavićemo se počecima izvođenja predstava, prvih teatara i njihove percepcije u svim slojevima antičkog sveta. Ideja pozorišta, kao scene na kojoj se odvija ljudska sudbina, sukobi i emocije, duboko je ukorenjena u ljudskoj civilizaciji. U mnogim praistorijskim zajednicama izvođeni su magijsko-religijski rituali, ne kao umetnost u savremenom smislu, kakvu danas znamo, već su imali neku utilitarnu namenu. Plesovi u pećinama, maskiranje i kolektivno pripovedanje, kao performativne aktivnosti, služili su boljitku čitave zajednice, pokušavajući time da prizovu plodnost, obezbede lov ili komuniciraju sa božanstvima.
U drevnom Egiptu u 3. milenijumu pre nove ere ceremonije povezane sa mitom o Ozirisu, bogu podzemlja, izvođene su od strane sveštenika i glumaca. Takođe, Abidoske misterije, u kojima su postojale jasno definisane uloge i elementi scenografije, izvodile su se kao „dramatizacija” smrti i vaskrsenja boga Ozirisa. Dokument koji potvrđuje postojanje je Ritual misterija Ozirisa u mesecu Hojaku, u gornjoj kapeli hrama u Denderi. Mit o Gilgamešu, najstariji potvrđeni ep, u Mesopotamiji, izvođen je u vidu poludramatskih ceremonija, najverovatnije u otvorenim dvorištima hramova. U Indiji, u prvom milenijumu pre nove ere, razvija se sanskritski teatar, opisan u traktatu o scenskim umetnostima, pod nazivom Natja Šastra. Veruje se da ga je napisao Bhatra, krajem prvog milenijuma, opisujući dramsku kompoziciju, strukturu predstave, izgradnju scene, žanrove glume, pokret tela, šminku i kostime. Doduše, materijalni ostaci mesta izvođenja ovih ceremonija nisu pronađeni u arheološkom zapisu, ali sama potreba za zajedničkim učestvovanjem, bilo izvođenjem određenih aktivnosti, ili posmatranjem, postavila je temelje stvaranju antičkog teatra.
Najraniji pravi teatri, u arhitektonskom smislu, nastaju oko 6. veka pre nove ere u Grčkoj, prvobitno kao drvene građevine podizane na atinskoj agori za potrebe festivala posvećenog Dionisu, bogu plodnosti, vegetacije, života, vina i uživanja. Gledaoci su sedeli na drvenim tribinama podignutim oko ravne kružne površine. Od 5. veka pre nove ere, kada su se drveni teatri na agori srušili, počinje gradnja u kamenu, obično u prirodnim padinama, radi bolje akustike. Takva lokacija takođe je omogućavala polukružni oblik, sa koncentričnim redovima sedišta koja su se penjala uvis. Tipičan plan grčkog teatra sastojao se od okruglog prostora za hor (orhestra), zgrade iza scene koja je služila za kulisa i garderobu (skena) i prostor za gledaoce (teatron).
Dionisov teatar u Atini, na južnom obronku Akropolja, jedno je od najstarijih zdanja ove vrste, najverovatnije je nastao u 5. veku, ali se obnavlja i najviše koristi od 4. veka pre nove ere. Ovo pozorište primalo je neverovatnih 14 000 gledalaca, dok je pozorište u Epidauru moglo primiti čak 17 000 gledalaca. Povoljan položaj koji je pružao prirodnu akustiku, omogućavao je gledaocima iz poslednjih redova, koji su bili udaljeni čak 60m od pozornice, da jasno čuju čak i šapate glumaca.
Platon je u svojim delima imao kritičan odnos prema teatru, smatrajući umetnost za imitaciju stvarnosti, a stvarost kao bledu sliku sveta ideja. Za njega je drama „imitacija imitacije” i kao takva, dvostruko udaljena od istine. Glumci oponašaju strasti i nagone sa kojima se publika poistovećuje, tragedije podstiču saosećanje i tugu za koje je smatrao da potkopavaju moralnu snagu i razumnost, pa se zalagao za strogo kontrolisanje dramske forme. S druge strane, Aristotel smatra da gledalac u pozorištu ne gubi osećaj rasuđivanja, već da se kroz njega ljudi uče da se suoče sa strahovima, tugama i dilemama, te da drama jača kolektivnu svest građana.
Dok su Grci pozorište doživljavali kao religijsko-filozofski performans za promišljanje ljudske sudbine, Rimljani to pretvaraju u spoj umetnosti, zabave i političke propagande. Oni nisu koristili padine, već su gradili samostalne građevine od betona, vešto koristeći svodove i arkade. Osnovu rimskog teatra činili su polukružno gledalište za publiku (kavea), polukružni prostor ispred scene (orhestra) i scenska zgrada ukrašena stubovima, nišama i skulpturama, koja je služila kao kulisa (skene frons). Ogroman platneni pokrov štitio je publiku od sunca, a scenske mašine omogućavale su nagle ulaske glumaca, specijalne efekte ili pojavu bogova. Iako su rimski mislioci, pre svega stoici, na pozorište gledali kao površnu razonodu, imperatori su ga koristili kao sredstvo političke propagande, pružajući besplatnu zabavu radi naklonosti naroda, po principu hleba i igara. Najveći i najvažniji rimski teatar podigao je Gaj Oktavijan Avgust 13. godine pre nove ere, u čast prerano preminulog nećaka, koji je po njemu dobio ime Marselovo pozorište u Rimu. Širine 111m i kapaciteta od oko 20 000 gledalaca, gradnjom od tufa i fasadom prekrivenom svetlucavim belim travertinom, svedočio je grandioznosti rimske arhitekture.
Antički teatri nisu bili samo arhitektonska čuda i mesta umetničkog izraza – oni su predstavljali ogledalo društva, njegovih vrednosti, napetosti i ideala. Između filozofske kritike i narodnog oduševljenja, između religijskog rituala i političke manipulacije, teatar je bio prostor gde se antika ogledala sama u sebi – i gde su temelji evropske dramske tradicije postavljeni za sva vremena.
oktobar, 2025.
