piše: Iva Vukotić
Šta vam prvo padne na pamet kad čujete ime Marije Antoanete? Ona čuvena rečenica „Neka jedu kolače”, giljotina, izuzetan hedonizam ili smisao za hortikulturu? Gledala sam najnoviji film Ridlija Skota o Napoleonovom životu (ako niste, nemojte se truditi) i dat joj je jedan tragičan, ali vjerovatno neophodan omaž u jeku Francuske revolucije. Tako sam, podstaknuta time, uzela da pregledam neke od njenih najpoznatijih portreta i došla do imena jedne od omiljenih dvorskih slikarki: Elizabet le Brun. Žena dvorska umjetnica, gle čuda!
Poznata i kao Viže le Brun, uspjela je da se probije zahvaljujući svom sofisticiranom slikarskom stilu. Opisan je kao posljednji dašak rokokoa sa jakim neoklasicističkim elementima. Njen otac je takođe bio slikar, tako da je mlada Elizabet imala priliku da uči od nekih njegovih prijatelja i imala je pristup raznim ateljeima i radionicama. Njen otac je umro kada je imala dvanaest godina, a majka se preudala za jednog dobro situiranog, ali vrlo neprijatnog i temperamentnog juvelira.
Zahvaljujući dobrim primanjima i malim usponom na društvenoj ljestvici, majka je omogućila Elizabet ulazak u galeriju luksemburške palate, gdje je djevojka ostala očarana Rubensovim djelima. Zahvaljujući svojoj prodornosti i statusu počela je da posjećuje ateljee umjetnika koji su oponašali stare majstore, poput Van Dajka, Rembranta i Rubensa, i tako izgrađuje svoj lični umjetnički stil. Malo se gnušala visokog rokokoa koji je u periodu s kraja 18. vijeka bio vrlo popularan i tražila inspiraciju u djelima Rafaela i Domenićina. Bila je članica akademije de Sent-Luk i počela da radi portrete značajnih članova visokog francuskog društva. Tako je vrlo brzo stigla i do samog dvora i Marije Antoanete koja se otvoreno divila njenom talentu.
Zahvaljujući patronaži koju joj je obezbijedila sama Marija Antoaneta, Elizabet je naslikala preko trideset portreta nje i njene porodice i stekla zvanje zvanične kraljičine portretistkinje. Međutim, nepopularnost kraljevskog para rasla je zajedno sa revolucionarnom klimom i nezadovoljstvom običnog puka. Ogromna zaduživanja, novac koji se nemilice trošio, privatne afere obilježili su Mariju Antoanetu kao antiheroinu vremena na granici između 18. i 19. vijeka.
Međutim, kraljica je bila odlučna da uvede novine koje se tiču načina odijevanja i ponašanja na dvoru. Tako naručuje od Elizabet Le Brun krajnje neobičan portret: u jednostavnoj bijeloj pamučnoj haljini koja je podsjećala na kućnu haljinu ili spavaćicu, sa slamnim šeširom i ružom u ruci. Želja da se postigne jednostavnost, skromnost i svojevrsno približavanje običnom narodu izazvala je skandal. Tako nešto nije odgovaralo normama zvaničnog portreta člana kraljevske porodice i dvorski zvaničnici su zahtijevali da se portret ukloni sa Salona, gdje je bio predstavljen. Takođe, postojala je tvrdnja da odjeća nije primjerena kraljici jer djeluje lascivno. Otprilike se smatralo da se Marija Antoaneta dala naslikati u donjem vešu, što je bilo nedopustivo.
Iako je Elizabet prepravila portret, cijene njenih dijela su rapidno počele da padaju usljed negodovanja potencijalne klijantele. Druga verzija, koja je prihvaćena, predstavlja kraljicu u istoj pozi, ali u raskošnoj plavoj haljini, sa stilizovanom frizurom i u ambijentu vrta. Smatra se da je u pitanju vrt koji okružuje Mali Trijanon, rezidenciju u kojoj je Antoaneta najviše boravila kako bi izbjegla haotičnu atmosferu u Versaju. Materijali dvije različite haljine na ova dva portreta su takođe diskutabilni. Naime, industrija svile se u tom trenutku suočavala sa ozbiljnim problemima, pa se tako nošenje pamuka od strane kraljice smatralo neukusnim. Raskošnom plavom svilenom haljinom na drugoj verziji slike pružena je podrška proizvođačima svile iz Liona.
Bilo kako bilo, pokušaj odstupanja od dvorske etikete nije uspio, građanstvo je ostalo nezadovoljno režimom Luja XVI, a Marija Antoaneta nije uspjela da pobere simpatije svojom ljupkošću i pretpostavljenom nevinošću. Originalnu sliku u pamučnoj haljini kraljica je dala svojoj prijateljici Luizi od Hese-Dramštata, tako da je slika i dalje u posjedu vojvotkinjinih potomaka u Volfgarten zamku u Njemačkoj. Replika je ostala u Francuskoj. Portret u plavoj haljini se i dalje može naći u Versaju.
januar, 2024.
