U Velikoj galeriji Doma Vojske Srbije (Braće Jugovića 19), otvorena je izložba Kada su ženskinje postale građanke koja će trajati do 17. marta. Izložba se sastoji od izbora crteža i grafika iz Narodnog muzeja u Beogradu i prati razvoj ženskog identiteta i buđenje samosvesti tokom 19. veka, sve do međuratnog perioda.
Tridesete godine 19. veka donele su promene i početke modernizacije u Srbiji. Strogo patrijarhalno društvo polako počinje da se oslobađa stega osmanske vlasti, kao i društvenih normi Istoka, okrećući se sve više ka zapadnoevropskoj misli, kako u pitanju politike, tako i u ostalim sferama života – umetnosti, modi, odnosima između polova. Položaj žene u srpskoj sredini ovih godina počinje da se menja. Prve promene ka modernijim shvatanjima u početku su se vezivale za likove vladarki, da bi sredinom veka javnu sferu osvojila i nekolicina žena iz visokog društva, imućnih i školovanih građanki. Iako ih nije bilo puno, snažne ženske figure poput knjeginja Perside Karadjordjević i Julije Obrenović, bile su primer, uzor i smernica ostatku ženske populacije koji je sve više težio uključivanju i učešću u javnim sferama života. Ženski identitet početkom i sredinom 19. veka uglavnom je iskazan kroz portrete čiji je tvorac u velikoj meri slavni dvorski umetnik Anastas Jovanović.
Kako je vreme proticalo, ženski lik se polako odvajao od strogosti portreta kojima je dvorski umetnik reprezentovao slavu i moć države i dinastije. Druga polovina veka zabeležiće ženski lik pre svega u žanr-scenama vezanim za privatne prostore – čitanje, sviranje klavira, odmor. I sam portret postaje neobavezniji, mogu se primetiti grimase, osmesi, zamišljeni, odlutali pogledi koji odgovaraju duhu romantične bidermajer kulture.
Veća i brža modernizacija, kako slikarskih tehnika, tako i prikazivanja žena, osetiće se na prelasku iz 19. u 20. vek. Većina ovih radova dolazi upravo iz ruku umetnica koje se pojavljuju na domaćoj umetničkoj sceni. Na izložbi možemo videti radove Nadežde Petrović, Bete Vukanović, Natalije Cvetković i mnogih drugih. Uloga žene u društvu počinje polako da se dekonstruiše i usložnjava. Pojavljuje se karikatura, autoportret, kritika žene kao ogledala društva. Moša Pijade slika Grupni portret sa Ester – dekadentnu scenu smeštenu u prostor između kabarea i bordela, Zora Simeonović Lazić crta Autokarikaturu koja izaziva i smeh i gorčinu satire, a Beta Vukanović radi niz karikatura moderne forme i sadržaja. Njen Portret Smilje Đaković, urednice časopisa „Misao”, neodoljivo podseća na veoma poznat portret Oto Diksa, novinarke Silvije fon Harden. Interesantno je da je Betin crtež, urađen 1924. godine, nastao dve godine pre Diksove smele i širom sveta poznate interpretacije.
Dvadesete godine 20. veka donele su veliki skok u emancipaciji i novoj ulozi žene u društvu. Sve je veći broj školovanih i zaposlenih građanki koje su veoma uspešne u svojim profesijama, a među njima se nalazi i znatan broj umetnica. Deo izložbe posvećen je ženskoj interpretaciji lika žene u društvu, gde se može uočiti da je dominantni žanr, portret, ispunjen junakinjama modernog svakodnevnog života – učiteljicama, direktorkama škola, novinarkama, umetnicama. Desa Glišić Jovanović uhvatila je estetiku i modne kanone dvadestih na svojim radovima, romantiku produženog bel epoka i art dekoa Portretom Olge Milunović, i nezaustavljivu emancipaciju i modernizaciju Portretom Bele Pavlović (potražite i ovaj portret na izlozbi i proverite da li i vama portretisana liči na Beti Bup!).
Naša je preporuka da u duhu predstojećeg praznika, 8. marta, odete u Galeriju Doma Vojske Srbije i upoznate se sa (delićem) priče o ženskoj ulozi u socijalnim prilikama Srbije tokom 19. i početka 20. veka, putu borbe, emancipacije i (samo)reprezentacije.
piše: MoonQueen
Mart, 2016.
