piše: Nevena Stajković
fotografisali: Nevena Stajković i Filip Mićović
Ovom prilikom bavimo se istorijom apotekarstva u Srbiji, preciznije u Vojvodini, čiji začeci, istina, datiraju u 18. vek, ali se u 19. veku ono dalje razvija i proširuje svoju ponudu, pa se u apotekama, pored lekova, sve češće izrađuju i različiti kozmetički preparati, puderi i mirisne vode. Prva apoteka na teritoriji današnje Srbije nastaje u Novom Sadu, tada Petrovaradinskom šancu, 1740. godine, a do kraja veka otvaraju se apoteke u svim većim mestima – Zemunu, Petrovaradinu, Somboru, Subotici, Vršcu, Zrenjaninu, Pančevu, Rumi i Bečeju. Upravo je jedna vršačka apoteka u središtu ove naše priče. Danas se naziva Apoteka na stepenicama, funkcioniše kao jedinstvena apoteka-muzej, a smeštena je u prelepo zdanje barokne kontrukcije, koje je istovremeno jedno od najstarijih kuća u Vršcu.
Međutim, počnimo priču kako dolikuje, od početka – kako je nastala prva apoteka u Vršcu? Osnovana je 16. februara 1784. godine i nosila je naziv Zum Salvator – Kod Spasitelja. Zašto, pitate se. Imajte u vidu da su u minulim vekovima bolesti, kao i mnogi drugi fenomeni, objašnjavani u svetlu religije. Tako su i imena apoteka bila povezana sa verovanjem u božansko spasenje, a Hrist i Marija smatrani su najvećim isceliteljima. Elem, osnivač i prvi vlasnik bio je Vencel Palavan. Ovo je bila jedina apoteka u Vršcu tokom četiri decenije, a nakon otvaranja druge, manje apoteke 1821. godine, zvali su je Velika lekarna.
Do kraja 18. i tokom 19. veka apoteka je promenila nekoliko vlasnika – gospodu Kramer, Heleport, te Šilder i Hercog – međutim, najznačajniji posednici upravo su bili Bela Kehler i Aleksandar Jovanović. Apoteka je, po svom tadašnjem vlasniku, od 1894. nosila naziv Kehler i doživela je ekonomski procvat, zahvaljujući Kehlerovom fokusu na dizajn proizvoda, marketing i sveukupnu organizaciju poslovanja.
Najpoznatiji proizvodi Kehler apoteke bili su Majdan čaj – po receptu prvog vlasnika iz 1790. godine, koji je služio za čišćenje krvi, te protiv oboljenja želuca, jetre, bubrega i arterioskleroze. Pored toga, kozmetička linija Dr Filipon nudila je kreme za dan i noć, puder u raznim bojama i sapune.
Godine 1928. apoteku kupuje Aleksandar Jovanović, brat čuvenog Paje Jovanovića. Njegovi sinovi, Dušan i Svetislav, dali su veliki doprinos razvoju farmacije u Srbiji. Porodica Jovanović je ujedno i poslednja posedovala apoteku, do 1949, kada ona postaje II Narodna apoteka i radi do 1971. godine.
Unutrašnjost Apoteke na stepenicama krasi oficina (prodajni deo), mobilijar (uopšteno rečeno, pokretna imovina ili nameštaj) iz 19. veka i prostorije za delatnost apoteke. Iz perioda vlasništva Kihler-Jovanović potiču oficina, inventar i pisani dokumenti: knjige izdatih recepata, stručni pravilnici, recepti sa potpisima lekara, ponude, reklamni leci, pisma, beleške apotekara, narudžbe, katalozi raznih drogerija, cenovnici, pečati… Zanimljivo je primetiti da apoteka ima dvostruki tavan – za sušenje, sortiranje i obradu lekovitog bilja.
U apoteci su se spravljali razni lekoviti preparati – praškovi, kapi za groznicu, lek protiv reumatizma, oboljenja išijasa i kostobolje; bombon od luka – najbolji za kašalj, promuklost, zapaljenje grla i plućne bolesti; veterinarski proizvodi u vidu praška za krave i rogatu marvu; ali i preparati otrovnog, kao i narkotičkog i jakog dejstva.
Apotekarski sistem mera bazirao se na antičkim – rimskim i grčkim – mernim jedinicama: libra, unca, drahma. Ove mere nisu bile standardizovane, te su svaki grad ili oblast imali svoju libru, uncu i drahmu. U 18. veku u vojvođanskim apotekama koristio se stari sistem mera propisan u bečkim farmakopejama. Osnovna mera za težinu je bila bečka apotekarska funta (libra). Patentom autrijskog cara Josifa II 1761. njoj je određena težina od ¾ bečke trgovačke funte ili 12 unca, što iznosi 420,012g.
Među mnogim eksponatima nesvakidašnje apoteke-muzeja možete videti laboratorijsko posuđe koje se koristilo za destilaciju i ekstrakciju lekovitih supstanci. Za te procese apotekari su uglavnom upotrebljavali biljni materijal koji je oduvek bio osnova za spravljanje lekova. Tu su ekstraktori, posude u obliku lule – retorte, koje su se koristile za destilaciju, razdvajanje i prečišćavanje supstanci; zatim posude za hvatanje tečnosti, tikvice, levci za prokapavanje, bočice, pljosnate boce, gorionik, i različite cevi.
U jednoj od tri prostorije apoteke zateći ćete analitički pribor i aparate – propisane u farmakopejama (zvaničnim, zakonski obavezujućim zbirkama propisa i uputstava za identifikaciju, izradu, ispitivanje i skladištenje lekova i pomoćnih lekovitih sredstava) iz 19. veka: posude za volumetrijsku (zapreminsku) analizu – pipete, birete, odmerne tikvice; analitičke aparate – areometre (instrumente kojima se brzo utvrđuje gustina tečnosti), alkoholmetre (instrumente za merenje nivoa alkohola u različitim rastvorima), kao i mikroskop.
Miris čajeva, zajedno sa analitičkim priborom i starim alatima za izradu lekova, ovu apoteku pretvara u prostor u kojem se na jednostavan i neposredan način može sagledati razvoj farmacije u Vojvodini i naučiti mnogo šta o istoriji ove značajne grane nauke.
maj, 2026.
