piše: Miona Đenisijević
„Moja misao odlazi sa ubilačkim osmehom ostavljajući neskladnu strepnju koja urla u mojoj duši.”
Sara Kejn, Psihoza u 4.48
Postoji doba dana, i doba života, kada smo iracionalni, bliži instinktu negoli logici. Taj trenutak u danu, između sna i budnosti opsedao je umetnike kroz vreme: pisce od Laze Kostića i Skota Ficdžeralda do Sare Kejn, slikare od Fislija do Dalija, filmske autore od Bergmana i Polanskog do Aronofskog i, najskorije, autorku Lin Remzi. Taj trenutak u životu, kada se ljudi, životinje kakve jesu, razmnožavaju ili ubijaju, nastaju ili nestaju, u umetnosti se najčešće prelama kroz ženske figure u ekstremnim stanjima svesti.
Bergmanov manje poznat film Sat vukova (Vargtimmen) govori baš o onom periodu noći koji je Saru Kejn nagnao na samoubistvo. Psihički raspad protagoniste Johana, umetnika, posmatramo kroz prizmu njegove trudne žene, koja postaje naratorka njegovog potonuća. U filmu Crkni, ljubavi (Die my love), rediteljke Lin Remzi, taj isti raspad tiče se postpartumskog perioda i više nije posmatran spolja. Umetnica Grejs je ta koja prolazi kroz lom sopstvenim telom i iskustvom skoro identičnim kao i Johan.
Oba filma počinju useljenjem mladog para koji očekuje dete u izolovanu sredinu – na ostrvo (Sat Vukova), odnosno divlju periferiju (Crkni, ljubavi). Izolacija ubrzo prerasta u povod za emotivno razilaženje partnera. Kod Remzi, njihov odnos je u početku telesan, sirov i animalno razigran, ali se nakon porođaja raspada. U oba slučaja, muškarac se okreće spoljašnjosti i radu, vraća se kući umoran i otuđen, dok žena pokušava da obnovi i pokrene bliskost koja je nekada postojala. Taj pokušaj ostaje bez odgovora. Upravo iz tog ponavljanog neuspeha, iz nemogućnosti da se ljubav ponovo uspostavi, Johan i Grejs tonu u sve dublja rastrojstva. Naspram njih stoje partneri koji su, barem naizgled, uravnoteženi, i koji pokušavaju da razumeju šta se dešava u glavama voljenih osoba, ali bez stvarne mogućnosti da do njih dopru.
Paralelno s tim, oba filma uvode figuru imaginarnog drugog – ljubavnicu, odnosno ljubavnika, čiju realnost nikada ne možemo do kraja da potvrdimo. Oni funkcionišu više kao fantazme koje dodatno raspiruju želju i nasilje. I u jednom i u drugom slučaju, unutrašnji nered najprimetnije izbija u društvenim situacijama. To društvo ulazi u Johanov krajnji san i ono je to što ga ubija. S druge strane, Grejsino kršenje konvencija dodatno pojačava bes njenog partnera, Džeksona. Filmovi su konstruisani tako da publika nikada ne može sa sigurnošću da razluči šta pripada materijalnoj stvarnosti, a šta se odvija kao projekcija subjektivnih vizija i unutrašnjih stanja glavnih junaka.
Grejs je suočena i sa Džeksonovom majkom koja može da predstavlja njenu moguću budućnost ili potisnuti deo sopstva. Majka mesečari izvan kuće sa puškom u ruci, oružjem koje Grejs kasnije preuzima kako bi počinila svoje prvo veliko nasilje, ubistvo psa. Ono se događa duboko u šumi, koja postaje eksteriorizacija Grejsine psihe – najveća strast (ljubavnik), najjače saosećanje (Džeksonov senilni, umirući otac) i vrhunac agresije ispoljava se u tom mraku. Suprotno tome, Bergman ekstreme ovih osećanja izmešta u belinu i prostranstvo – Johan se na otvorenoj poljani susreće sa ljubavnicom, a kulminacija besa dešava se Johanovim ubistvom nasumičnog dečaka na pučini mora i nasiljem nad ženom. Njegova konačna halucinacija završava se kostimiranjem i šminkanjem, nagoveštavajući androgenost, pa i feminizaciju tog iracionalnog stanja. Grejsin poriv za ranjavanjem Džeksona i deteta je pomeren, ali jasan izraz iste destruktivne sile. U oba slučaja, tanatos postaje krajnja tačka psihičkog rasula.
Zanimljivo je istaći da su ovi filmovi po premijeri dočekani sa izrazito podeljenim kritikama. Negativan odjek se uglavnom odnosio na navodnu nekohezivnost, neprodubljenu psihologizaciju stvarnih problema (majčinstvo, depresija, manija), kao i na slabosti u narativu, dramaturgiji, strukturi i dinamici. U tom kontekstu može se pomenuti i Majka! (Mother!) Darena Aronofskog, neuspeli film koji se može čitati kao svojevrsna prethodnica (prequel) Crkni, ljubavi. Sva tri filma dele okvir: izolovan par, jedan umetnički nastrojen partner i osoba čije se nestabilno psihičko stanje postepeno izmešta ka agresiji, kao odbrambenim, gotovo animalnim mehanizmom. Iako su kritičke zamerke na sva tri dela, u školskom smislu, verovatno tačne, ovi filmovi funkcionišu na drugačijem nivou. Oni ne teže klasičnoj psihološkoj razradi niti uzročno-posledičnom realizmu, već se ponašaju poput nadrealističkih ili ekspresionističkih dela: nelogični u tradicionalnom smislu, ali precizni u evociranju stanja, simbola i osećaja. Njihova iracionalnost i apstraktnost nije greška, već svesno izabrani jezik. Ovi autori biraju fragmentaciju, haos i snolikost, jer je jedino tako moguće govoriti o trenucima kada razum popušta. Život je dovoljno racionalan, zato nek nam je umetnost vođena logikom snova.
februar, 2026.
