piše: MoonQueen
Hilandarski medicinski kodeks je srednjovekovni rukopis pisan tokom 15. i 16. veka i predstavlja jedan od najznačajnijih dokumenata srpske srednjovekovne medicine i ujedno prvu srpsku farmakopeju. U pitanju je zbornik medicinskih i farmakoloških spisa otkriven 1952. godine u riznici manastira Hilandar, gde se i danas nalazi, dok se fototipsko izdanje iz 1980. godine čuva u Narodnoj biblioteci u Beogradu. Trenutno ga možete videti u Maloj galeriji Prirodnjačkog muzeja na izložbi koju vam preporučujemo da posetite tokom marta.
Izložba Hilandarski medicinski kodeks i srpska srednjovekovna medicina posvećena je, kao što naslov i govori, ovom veoma značajnom rukopisu, ali i istoriji medicine u svetu i kod nas. Prvi deo izložbe govori o začecima medicine u različitim civilizacijama starog veka i upoznaće vas sa nekim od najstarijih načina lečenja i spravljanja lekova otkrivenih u drevnoj Kini, Indiji, Egiptu, Grčkoj, Rimu. U ovom delu izložbe saznaćete šta je to magijska medicina, koji narod je prvi otkrio značaj pulsa u dijagnostici, kada je prvi put urađen carski rez i još mnogo drugih zanimljivosti koje su mene, kao velikog nepoznavaoca medicine, veoma iznenadile.
Osnovna odlika ljudskog lečenja u ovim drevnim vremenima bila je njegova povezanost sa religijom i magijom. U svim civilizacijama starog veka postojali su neki vidovi kultova i rituala vezanih za božanstva zaštitnike medicine i zdravlja, a bajalice i sujeverna ponašanja pratili su medicinski progres gotovo u korak. „Lekovi su božanske ruke” je izreka skovana u staroj Grčkoj, prvoj civilizaciji u kojoj se medicina uzdiže na nivo nauke i oslobađa magijskog i religioznog mišljenja. Danas nam je svima dobro poznat čuveni antički lekar Hipokrit, čiji je udeo u razvitku medicine toliki da mu se lekari širom sveta još uvek zaklinju na etičko ponašanje u struci, a osim Hipokrita, na izložbi ćete naučiti još nekoliko važnih imena iz grčko-rimske istorije medicine, kao što su Soranus iz Efesa koji je istraživao vidove kontracepcije ili Dioskorid, zbog čijeg nas otkrića lekovitog svojstva kore bele vrbe danas manje boli glava (ova supstanca je baza aspirina i andola).
Aelije Galen pionir je sistematičnog naučnog pristupa izradi lekova. Živeo je u 2. veku pre nove ere i po njemu je nauka o spravljanju lekova dobila ime „galenska farmacija”. Zvuči poznato, zar ne? Prezime rimskog lekara pozajmila je i naša najpoznatija fabrika lekova, Galenika.
Izložba dalje prati razvoj medicine u srednjem veku, tokom kojeg su uzgajanje lekovitog bilja i izrada melema i lekova prevashodno bili vezani za manastire, sve dok u 8. veku na jugu Italije, u gradu Salernu, nije osnovana prva evropska medicinska škola nezavisna od verskih institucija. (Ova škola je kontinuirano radila sve do početka 19. veka, tačnije 1811. godine, kada ju je zatvorio Napoleon Bonaparta.) Što se tiče starih Slovena i tradicionalne medicine našeg naroda, lekovita svojstva prirodnih proizvoda i magijska, verska i sujeverna razmišljanja bila su čvrsto isprepletana dugi niz godina, ili tačnije vekova, a neka od njih, kao što je kucanje u drvo, ostala su toliko duboko uvrežena da ih i danas nesvesno praktikujemo (iako im više ne pridajemo čudotvorne moći).
Sa dolaskom dinastije Nemanjića na vlast stvari se menaju u korist nauke. Kao i u arhitekturi, Srbija je tokom srednjeg veka za medicinska pitanja pozajmljivala znanja i izume kako sa zapada (prevashodno Italije), tako i sa istoka (iz Vizantije). Prve srpske bolnice osnovane su u Kotoru i manastirima Dečani, Sveti Arhanđeli kod Prizrena i nešto kasnije u Beogradu. Školovani lekari sa univerziteta u Bolonji, Padovi i Veneciji, kao i već pomenutog Salerna, stižu u Srbiju donoseći sa sobom najnovije naučne spise. Njihovim prevođenjem i pažljivim sakupljanjem i sistematizacijom medicinskih znanja nastaje i Hilandarski medicinski kodeks.
U ovom delu izložbe ćete saznati kako se zove i kada je nastao najstariji srpski apokrifni spis u kojem su sadržane molitve za lečenje, koje je poreklo reči „bolnica” i ko ju je prvi upotrebio, šta je to „sveštena bolest” i zašto su se hirurgijom i stomatologijom tokom srednjeg veka bavili berberi umesto lekara.
Poseban deo izložbe čini prototip srednjovekovne lekovite bašte u kojoj ćete videti neke od nezaobilaznih biljaka zaslužnih za zdravlje naših predaka za kojima i danas često posežemo. To su nana, matičnjak, bosiljak, majčina dušica, lavanda, žalfija, aloja i mnoge druge. Iznad ove male bašte ispisani su srednjovekovni recepti kako se pomenute biljke koriste i koje sve tegobe ublažavaju, na koji način ih je potrebno pripremiti i kada ih je najbolje konzumirati. Videćete i uramljene stranice herbarijuma kakve smo nekada pravili na časovima biologije, sušeno bilje, semenke i cveće koje ima lekovita svojstva i botaničke ilustracije autora Bore Milićevića. U vitrinama duž izložbenog prostora nalaze se i srednjovekovni medicinski instrumenti i pribor za higijenu, hirurške makaze i noževi, višljuka za amputaciju i drugi zanimljivi predmeti čiji se izgled tokom vremena nije mnogo promenio.
Da li znate kako su se u drevna vremena lečile migrene i epilepsija? Tehnika lečenja ovih bolesti nosi naziv „šaronjanje” i njom se bavila posebna vrsta lekara, a šta ona podrazumeva i kako izgleda lobanja „izlečenog”, saznaćete na izložbi.
Izložba Hilandarski medicinski kodeks i srpska srednjovekovna medicina obiluje zanimljivim informacijama i, ako ne pripadate medicinskoj struci, verujem da će vas mnoge od njih iznenaditi. Ono što je na mene ostavilo najsnažniji utisak jeste modernost i brzina progresa medicinskog znanja tokom ljudske istorije, kao i drevnost pojedinih lekova ili zahvata. Zaključci koje sam izvukla iz posete Maloj galeriji Prirodnjačkog muzeja su ti da je za pojavu, širenje i fatalni ishod mnogih bolesti tokom istorije presudna bila loša higijena, a ne manjak sredstava ili instrumenata za lečenje, da je u periodu srednjeg veka Srbija bila izuzetno napredna po ovom pitanju i na svoju sreću otvorena ka znanjima i istoka i zapada, zatim da je sujeverje najveći neprijatelj nauke i ispravnog lečenja, kao i to da smo čak i danas podložniji sujevernom razmišljanju nego što smo toga svesni. Takođe, prilikom suočavanja sa velikim brojem boljki, biljke su naši najbolji saveznici, saradnici i drugari i zato ne smemo da smetnemo s uma da ih poštujemo i negujemo.
mart, 2023.
