piše: Natalija Tanić
Đorđe Genčić je bio jedna od najistaknutijih ličnosti na srpskoj političkoj sceni, krajem 19. i početkom 20. veka. Međutim, zbog događaja koji su se odigrali na samom početku 20. veka, pomen Đorđa Genčića i danas ima izrazito negativnu konotaciju, posebno u literaturi, novinama i portalima, o čemu najbolje svedoče nadimci koji su mu dodeljeni s vremenom: Kraljeubica, duša zavereništva, Čovek krvavih ruku.
Đorđe Genčić je rođen 4. 11. 1861. godine u selu Veliki Izvor kod Zaječara, u imućnoj porodici Genčić, koja je podržavala i sarađivala sa dinastijom Obrenović. U Zaječaru je završio polugimnaziju (koja je trajala dve godine) nakon čega odlazi u Beč, gde se obrazuje na polju ekonomskih nauka. Nekoliko godina kasnije odlazi u Rusiju i tamo se školuje na vojnoj akademiji. Napredovao je do čina kapetana, ali iznenada napušta Rusiju i odlazi u Beograd. U Rusiji ga je posetio diplomata Jovan Ristić, koji je bitno uticao na Genčićevu odluku da se vrati u srpsku prestonicu, posveti politici i pridruži liberalnoj stranci.
Svoju političku karijeru Đorđe Genčić započinje krajem osamdesetih godina 19. veka, kada je izabran za narodnog poslanika, kao član liberalne stranke. Zahvaljujući političkom angažovanju ubrzo postaje generalni konzul u Solunu. Tu je proveo izvestan period, međutim, odlučuje da se vrati u svoju domovinu i nastavi sa političkim delovanjem. Sačuvani podaci svedoče da je postao načelnik Niškog okruga. U tom periodu, dok je obavljao ovu funkciju, nagrađen je ordenom Medžedije, koji mu je dodeljen od strane turskog sultana Abdula Hamida Kana.
Kao izuzetno sposobna ličnost, Đorđe Genčić uskoro dobija priliku da izvršava dužnost ministra unutrašnjih dela. O njegovoj političkoj delatnosti, energičnosti i ambicioznosti su pisali mnogi stručnjaci iz oblasti novovekovne i savremene istorije. Iako se pokazao kao vrlo istaknuti diplomata i poznavalac političkih situacija, protiv Đorđa Genčića je pokrenut proces, zbog tzv. „pisma protiv Kralja”, odnosno, uvrede časti Nj. K. V. Aleksandra Obrenovića, a u vezi sa ženidbom sa Dragom Mašin. Odlučeno da se Đorđe Genčić kazni sa sedam godina izdržavanja zatvorske kazne, ali, na sreću, uspeva da, tokom 1901. godine, izađe iz požarevačkog zatvora, u kojem je proveo nekoliko meseci.
Po izlasku iz zatvora, Đorđe Genčić započinje organizovanje događaja koji će obeležiti njegovu političku karijeru, ali i život – Majski prevrat. Na osnovu literature može se zaključiti da je Genčić razmišljao o ubistvu kraljevskog para, te okupio zaverenike koji će izvršiti prevrat. Zaverenici se okupljaju u toku 1901. godine, kada su položili usmene zakletve. Jedan od glavnih ciljeva je bio da svrgnu kraljevski par i dovedu dinastiju Karađorđević. Sprega između zaverenika i budućeg kralja Petra Karađorđevića (koji je u to vreme boravio u Švajcarskoj) je bio upravo Đorđe Genčić.
Tokom naredne 1902. godine Đorđe Genčić je razgovarao sa diplomatskim predstavnicima Austrije u Beogradu i sa ruskim ambasadorom u Beču, ne nagoveštavajući im direktno smenu kralja, ali je govorio o tome ko bi mogao da ga zameni. Početkom 1903. godine raste nezadovoljstvo građana koji žele da svrgnu kralja Aleksandra. Kompletan plan zavere je uobličen maja meseca, a realizovan u noći između 28. i 29. maja. Đorđe Genčić je odveden u ministarstvo unutrašnjih poslova kako bi odatle izdavao naređenja. Međutim, ubrzo nakon Genčićevog odlaska u ministarstvo, jedan od komandanata zavere, potpukovnik Petar Mišić, istrčao je sa revolverom u ruci i rekao da su kralj i kraljica poginuli sa usklikom: ,,Živeo kralj Petar Karađorđević”.
Po okončanju Majskog prevrata formirana je nova vlada u kojoj je Đorđe Genčić postao ministar narodne privrede, ali, nije se dugo zadržao na toj funkciji i ubrzo nakon toga se sve više povlači iz političkog života i posvećuje se rudarstvu. Uskoro, Đorđe Genčić počinje sa detaljnim ispitivanjima eksploatacije uglja na svom posedu. Intezivno ulaže u rudnik, odlazi u Pariz gde je posetio i Društvo za rudnike, pesak i šljunak. Odlučuje se da 1911. godine angažuje francuskog inženjera Eduarda Kapdevila, koji će ispitati rezerve uglja u Istočnoj Srbiji na zemljištu koje pripada Đorđu Genčiću. Rudnik kamenog uglja Srpski Balkan je zvanično otvoren i u vreme balkanskih i Prvog svetskog rata nije bio oštećen. Za to vreme, Genčić iz Beograda odlazi na Krf kao dopisnik, a prethodno u Beogradu izdaje knjigu Srpska epopeja. Nakon završetka rata, vraća se poslovima u rudniku, koji zbog ratnih okolnosti nastavlja sa radom 1919. godine.
Na osnovu sačuvanih podataka i fotografija, Đorđe Genčić je u svom rodnom selu, Velikom Izvoru, podigao spomen-česmu nekoliko godina kasnije, tačnije, 1927. godine, koja je tom prilikom i osveštana.
Đorđe Genčić je bio i istaknuti dobrotvor udruženja Timočana i krajinaca, a kao znak zahvalnosti, udruženje ga je postavilo u počasni odbor za doček kralja povodom stogodišnjice od oslobođenja Timočke krajine. Tom prilikom, organizovana je i rudarska izložba. Pored ovog udruženja, posebno ga je cenilo i Kolo srpskih sestara, udruženje tamburaša, ruske izbeglice, a sve ovo potvrđuju fotografije i prepiske koje se nalaze u ličnom fondu „Genčić Đorđe” u istorijskom arhivu Timočka krajina u Zaječaru.
Lični život Đorđa Genčića, kao i njegov politički, izaziva pažnju, mada u njegovom fondu nema mnogo zapisa o venčanju i životu sa suprugom Kosarom Novaković, ćerkom beogradskog advokata Alekse Novakovića. Kosara je prethodno bila udata i svoj prvi brak je okončala zbog Đorđa Genčića. Brak sa Kosarom Novaković, koji je trajao oko deset godina, završio se burno kao što je i započeo. Kosara se razvela od Đorđa, a povod razvoda je bio knez Arsen Karađorđević, brat kralja Petra I, koji će uskoro postati njen treći muž. Đorđe Genčić nikada nije preboleo odlazak supruge, koji je pak, kako je sam isticao, smatrao „božjom pravdom”. Međutim, kako bi lakše preboleo razvod, sagradio je vilu u Krunskoj ulici (građena u periodu 1927–1929. godine), koja je, kako stručnjaci smatraju, predstavljala simbol Genčićevog materijalnog statusa, moći i afirmacije u društvu. Ova vila je krajem 20. veka proglašena za kulturno dobro, a u njoj se danas nalazi Muzej Nikole Tesle.
Đorđe Genčić preminuo je 19. oktobra 1938. godine u Beogradu. Sahranjen je sutradan, a govor na sahrani je održao Adolf Minh, istaknuti industrijalac i vlasnik rudnika Rtanj.
novembar, 2022.
